23.10.2014 | Monika Mielus, Zakład Mukowiscydozy, Instytut Matki i Dziecka, Warszawa

Postępowanie żywieniowe w cukrzycy w przebiegu mukowiscydozy

Cukrzyca jest chorobą, która powstaje, kiedy organizm nie jest w stanie kontrolować ilości glukozy (cukru) we krwi. Może się tak stać, jeśli nie wytwarza on wystarczającej ilości hormonu zwanego insuliną. Przewlekłe zbyt duże stężenie glukozy we krwi (hipergli-kemia) może prowadzić do zaburzeń wielu narządów.
 Istnieją dwa typy cukrzycy. W uproszczeniu, w cukrzycy typu
 
1 organizm produkuje za mało insuliny. W cukrzycy typu 2 organizm nie wytwarza wystarczającej ilości insuliny lub nie potrafi jej właściwie wykorzystać. Ten typ cukrzycy zwykle wiąże się z nadwagą.
 
W przypadku cukrzycy typu 1 lub
 
2 zazwyczaj zalecana jest redukcja masy ciała. Dieta z niską zawartością tłuszczu, soli i bogata w węglowodany złożone stanowi podstawę w zaleceniach dla tej grupy chorych z cukrzycą. Rekomendacje te nie dotyczą jednak cukrzycy w przebiegu mukowiscydozy (ang. Cys-tic Fibrosis Related Diabetes - CFRD), która jest zupełnie inną jednostką chorobową (szczegółowe informacje zob. w artykule dr Piechowiak, s. 3) i wymaga innego postępowania żywieniowego niż dla pozostałych grup chorych z cukrzycą. W przypadku CFRD głównym celem jest osiągnięcie właściwego stanu odżywienia oraz utrzymanie stężenia glukozy na prawidłowym poziomie. Podstawą zaleceń jest więc spożywanie diety bogatej w tłuszcz, białko, z odpowiednią dla wieku podażą soli i witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Nie należy jednak stosować ogólnie zalecanej „diety cukrzycowej"! Dieta typowa do tej pory dla chorego z mukowiscydozą to nadal podstawa. Modyfikacji podlegają jedynie węglowodany w zależności od typów zaburzeń gospodarki węglowodanowej.
 
W celu ustalenia prawidłowych zaleceń dietetycznych niezbędna jest wiedza na temat rozpoznania zaburzeń tolerancji glukozy. Rozróżniamy następujące jej kategorie:
 
prawidłowa tolerancja glukozy (ang. normalglucose tolerance - NGT),
 
nieprawidłowa tolerancja glukozy (ang. impairedglucose tolerance - IGT),
 
cukrzyca bez hiperglikemii na czczo,
 
cukrzyca z hiperglikemią na czczo.
 
U osób z nieprawidłową tolerancją glukozy nie ma jednoznacznych wytycznych dotyczących postępowania żywieniowego. W mukowiscydozie uważa się to za „stan przedcukrzycowy” co wiąże się z podwyższonym ryzykiem wystąpienia cukrzycy w przyszłości. Ze względu na konieczność utrzymania prawidłowych stężeń glukozy wskazana jest eliminacja lub znaczne ograniczenie spożycia produktów zawierających JEDYNIE cukry proste. Dlaczego? Ponieważ są one szybko przyswajane przez organizm i powodują szybki wzrost poziomu cukru we krwi. Dodatkowo produkty bogate w cukry proste, ze względu na niskie walory odżywcze, mogą być ograniczone w diecie chorego na mukowiscydozę z zaburzeniami tolerancji węglowodanów. Nie zawierają tłuszczu i pełnowartościowego białka. Produkty zawierające białko i tłuszcz mają znacznie mniejszy wpływ na stężenie glukozy. Tłuszcz w pożywieniu może także spowalniać uwalnianie węglowodanów. Do produktów zawierających cukry proste zaliczamy np.: cukier biały, miód, słodkie napoje typu cola, fanta, sprite itp., soki owocowe, kompoty, wody smakowe, napoje energety-zujące, żelki, lizaki, galaretki, biszkopty, krówki, toffi, owoce z puszki, dżem. Porównanie zawartości węglowodanów prostych w przykładowych produktach przedstawiono na ryc. 1.



 Jednakże cukry proste znajdziemy również w białym pieczywie, ryżu, makaronach, płatkach kukurydzianych, serkach i jogurtach smakowych oraz mleku czy owocach. Tych produktów nie należy jednak eliminować całkowicie z codziennej diety, jedynie w odpowiedni sposób rozłożyć na posiłki, gdyż węglowodany są głównym „paliwem” dla organizmu. W przypadku mukowi-scydozy należy podejść indywidualnie do modyfikacji w powyższej grupie produktów, gdyż reakcja na dany produkt u każdego pacjenta może być inna. Z pewnością niewskazane jest spożywanie np. samej kajzerki, bo stężenie glukozy we krwi zdecydowanie będzie wyższe niż w przypadku połączenia bułki z masłem, serem i szynką, a dodatkowo z takimi dodatkami zwiększamy kaloryczność i zawartość białka w posiłku, czyli zostanie utrzymana podstawa zaleceń w mukowiscydozie. Ustalenie, czy dany posiłek np. płatki kukurydziane z mlekiem należy ograniczyć, możliwe będzie np. po określeniu stężenia glukozy, mierząc ją glukometrem 2 godziny po posiłku.
 
Innym rodzajem cukrów są węglowodany złożone, które powodują znacznie wolniejsze podwyższenie stężenia glukozy we krwi. Do produktów zawierających węglowodany złożone zaliczamy np. warzywa, chleb pełnoziar-nisty, owsiankę, otręby, jęczmień, kaszę gryczaną, muesli czy brązowy ryż lub makaron. Produkty te warto włączyć do diety jako dodatek do posiłków, jednak nie powinny one stanowić podstawy węglowodanów w diecie ze względu na dużą zawartość błonnika. Błonnik powoduje dłuższe uczucie sytości, co w przypadku mukowiscydozy może zaburzać apetyt. Dodatkowo np. kasza gryczana, chleb razowy czy warzywa nie są produktami chętnie spożywanymi przez pacjentów, przez co posiłek zostaje ograniczony lub całkowicie nie-zjedzony.
 
Według rekomendacji, w cukrzycy typu 1 i 2 zalecane jest stosowanie produktów o niskim indeksie glike-
micznym. Indeks glikemiczny (IG) określa procentowo szybkość zwiększenia stężenia glukozy we krwi po spożyciu produktów w porównaniu ze zwiększeniem, jakie następuje po spożyciu tej samej ilości węglowodanów w postaci czystej glukozy. Indeks glikemiczny klasyfikuje produkty żywnościowe na podstawie ich wpływu na stężenie glukozy we krwi i czasu pojawienia się zmian.
 
Przyjęto, że IG glukozy jest równy 100. Produkty, których IG jest mniejszy niż 50, określane są jako produkty o małym IG. Te, których IG wynosi 55-70, to produkty o średnim indeksie glikemicz-nym, natomiast gdy IG jest większy niż 70, produkt zaliczany jest do grupy o dużym IG. Im wyższa wartość indeksu glikemicznego danego produktu czy posiłku, tym wyższe stężenie glukozy we krwi po jego spożyciu w odniesieniu do zmian obserwowanych po ekwiwalentnej ilości glukozy. W tabeli 1 przedstawiono przykładowe zestawienie produktów o różnym indeksie glike-micznym.

Indeks glikemiczny jest zależny także od składu posiłków oraz sposobu ich przygotowania. Im bardziej rozgotowany, rozdrobniony produkt, tym wyższy indeks glikemiczny, np.: otręby ryżowe mają indeks 19, wafle ryżowe IG - 82, a płatki ryżowe IG - 89. Również gotowanie, jak i inne typy podgrzewania, powodują rozpad skrobi w pokarmie, przez co zwiększa się indeks glikemiczny.

 
 
Według danych literaturowych, nie ma jednoznacznych dowodów naukowych ZA lub PRZECIW, aby rekomendować stosowanie diety w oparciu o węglowodany złożone oraz produkty o niskim indeksie glikemicznym u chorych na mukowiscydozę z zaburzeniami tolerancji glukozy.
 
Jak więc postępować w praktyce? Jak zostało wspomniane na początku, w przypadku nieprawidłowej tolerancji glukozy należy unikać i ograniczać produkty zawierające cukry proste. Niezbędne są regularne posiłki, ważne, aby każdy z nich zawierał białko, tłuszcz i węglowodany. Należy ustalić indywidualnie, które produkty zawierające węglowodany złożone mają się znaleźć w diecie. Należy brać pod uwagę nawyki żywieniowe, stan odżywienia oraz inne czynniki wpływające na podaż pokarmów, takie jak np. tryb życia (szkoła, praca).
 
Jeżeli zostaje zdiagnozowana cukrzyca, konieczne i niezbędne jest podawanie insuliny. Jest to podstawa leczenia i wymaga ścisłej współpracy z diabetologiem. W przypadku CFRD niezbędne będzie ustalenie, jaka ilość węglowodanów jest dotychczas spożywana w poszczególnych posiłkach, aby odpowiednio dopasować dawkę insuliny. Decyzję o rodzaju i ilości insuliny podejmuje lekarz diabeto-log. Dla pacjenta niezbędna jest świadomość o zawartości węglowodanów przyswajalnych w dotychczasowym
menu. Znajomość zasad dotyczących obliczania ilości węglowodanów w posiłku jest kluczowa dla chorych na cukrzycę. Ilość węglowodanów możemy określić w gramach albo za pomocą tzw. wymienników węglowodanowych. Jeden wymiennik węglowodanowy (WW) jest to taka porcja produktu, która zawiera 10 g węglowodanów przyswajalnych. Ilość węglowodanów przyswajalnych liczymy, odejmując od węglowodanów ogółem zawartość błonnika pokarmowego.
 
Informacje na temat zawartości węglowodanów (wymienników węglowodanowych) możemy odnaleźć:
 
na etykietach opakowań produktów spożywczych, które zawierają informację o ilości węglowodanów w 100 g/100 ml danego produktu lub w porcji, tak jak przedstawiono na ryc. 2,
 
specjalistycznych książkach i tabelach dotyczących zawartości węglowodanów w produktach spożywczych (przykład podano w tabeli 2),
 
stronach internetowych poświęconym cukrzycy.
 
Poniżej przedstawiono przykłady, jak policzyć zawartość WW w spożytej porcji:
W 100 ml mleka 3,2 % jest 4,7 g węglowodanów, czyli 0,5 WW; 1 szklanka 200 ml to 1 WW.
 
W 100 g makaronu spaghetti (100% pszenicy durum) jest 78,0 g węglowodanów, czyli około 8 WW.
 
Jogurt z brzoskwiniami: w 100 g jest 16,8 g węglowodanów, czyli 1,6 WW, a opakowanie ma 250 g, czyli cały jogurt (1,6 x 2,5) = 4 WW.



Przy korzystaniu z książek lub tabeli dotyczących zawartości węglowodanów w produktach spożywczych należy WAŻYĆ PRODUKTY na wadze, bo np. „własna” kromka chleba może mieć inną gramaturę niż ta podana w tabeli.
 
W przypadku stosowania odżywek doustnych, jeżeli u pacjenta występuje zbyt wysokie stężenie glukozy, warto ją „podzielić” na kilka porcji w ciągu dnia lub zamienić na inny produkt ze zwiększoną zawartością białka. Korzystne w niektórych przypadkach jest zastosowanie odżywki z niską zawartością węglowodanów (wybraną przed dietetyka lub lekarza).
 
Po rozpoznaniu cukrzycy warto jest zaprowadzić dzienniczek żywieniowy, aby łatwiej było można obliczyć zawartość wymienników węglowodanowych. W CFRD należy dopasowywać ilość insuliny do dotychczasowych posiłków, bez obniżania ilości węglowodanów, natomiast można zweryfikować ich jakość, podobnie jak w przypadku nieprawidłowej tolerancji glukozy. O dawce insuliny zawsze decyduje diabetolog. Zalecana jest regularność posiłków i równomiernie rozłożona zawartości węglowodanów w każdym z nich. Zapobiegamy w ten sposób pojawieniu się hipogli-kemii, czyli zbyt niskiemu stężeniu glukozy. Zalecenia dotyczące modyfikacji węglowodanów zawsze powinny być ustalane indywidualnie. Nadrzędnym celem jest utrzymanie prawidłowych stężeń glukozy oraz prawidłowego stanu odżywienia.
 
Reasumując, indywidualne dopasowanie zaleceń dotyczących
ilości i jakości węglowodanów oraz utrzymanie diety wysokotłuszczo-wej i bogatobiałkowej z niezbędną w mukowiscydozie suplementacją soli i witaminową, stanowią podstawę w zaleceniach zarówno w zaburzeniach tolerancji glukozy, jak i cukrzycy w przebiegu mukowiscydozy.
 
Bibliografia
 
1. Balzer B.W., Graham C.L., Craig M.E., Selva-durai H., Donaghue K.C., Brand-Miller J.C., Steinbeck K.S. Low glycaemic index dietary interventions in youth with cystic fibrosis: a systematic review and discussion of the clinical implications. Nutrients, 2012 Apr, 4 (4), s. 286-296.
 
2. Brunzell C., Hardin D.S., Morgan A. et al. Managing Cystic Fibrosis-Related Diabetes: An Instruction Guide for Patients and Families, 5th Edition. Cystic Fibrosis Foundation. http:// www.cff.org/UploadedFiles/LivingWithCF/ StayingHealthy/Diet/Diabetes/CFRD-Manu-al-5th%20 Edition-05-2012.pdf.
3. Kelly A., Moran A. Update on cystic fibrosis-related diabetes. J Cyst Fibros, 2013 Jul, 12 (4), s. 318-331.
 
4. Moran A., Becker D., Casella S.J., Gottlieb PA., Kirkman M.S., Marshall B.C., Slovis B.
 
CFRD Consensus Conference Committee. Epi-demiology, pathophysiology and prognostic implications of cystic fibrosis-related diabetes: a technical review. Diabetes Care, 2010 Dec, 33 (12), s. 2677-2683.
 
5. Moran A., Brunzell C., Cohen R.C., Katz M., Marshall B.C., Onady G., Robinson K.A., Sabadosa K.A., Stecenko A., Slovis B. CFRD Guidelines Committee. Clinical care guidelines for cystic fibrosis-related diabetes: a position statement of the American Diabetes Asso-ciation and a clinical practice guideline of the Cystic Fibrosis Foundation, endorsed by the Pe-diatricEndocrineSociety. Diabetes Care, 2010 Dec, 33 (12), s. 2697-2708.
 
6. Strona internetowa: http://www.monitoruj-cukrzyce.pl/home.
 
7. Walkowiak J., Pogorzelski A., Sands D. i wsp. Zasady rozpoznawania i leczenie mukowiscydozy. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Mukowiscydozy, 2009, Poznań - Warszawa - Rzeszów.


Autor: Monika Mielus, Zakład Mukowiscydozy, Instytut Matki i Dziecka, Warszawa
Artykuł pochodzi z magazynu Mukowiscydoza nr 38




Komentarze KOMENTARZE
Zapraszamy też do dyskusji na Facebooku



Twoje imię lub nick 
Twój komentarz

Publikowane komentarze są prywatnymi opiniami użytkowników portalu. Redakcja portalu ptwm.org.pl zastrzega możliwość usuwania lub edycji komentarzy reklamowych, obraźliwych, szkalujących i naruszających ogólnie przyjęte normy współżycia społecznego. Komentarze publikowane są po akceptacji moderatora.

Zobacz także


2017-11-17
   

Konferencja Naukowa pn.: Mukowiscydoza - Rehabilitacja - Sport



Instytut Nauk o Zdrowiu Podhalańskiej Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Targu (PPWSZ) oraz Polskie Towarzystwo Walki z Mukowiscydozą (PTWM) zapraszają na Konferencję Naukową pn.: Mukowiscydoza - Rehabilitacja - Sport. To już druga konferencja organizowana w ramach współpracy ... czytaj całość
  

2017-11-13
   

Sprawozdanie z warsztatów- 04.11.2017 Rzeszów



4 listopada 2017 r. w budynku RORE- Kliniczny Regionalny Ośrodek Rehabilitacyjno-Edukacyjny w Rzeszowie odbyły się kolejne warsztaty na temat "Najnowsze trendy w światowej fizjoterapii" zorganizowane przez Podkarpacką Grupę Wsparcia przy współpracy z PTWM w Rabce ... czytaj całość
  

2017-10-30
   

Puromalt



Chcesz zwiększyć kaloryczność posiłku swojego dziecka? W naszym sklepie, istniej możliwość zamówienia produktu PUROMALT z datą ważności do końca grudnia 2017. Cena za opakowanie to 10,80 zł brutto. Wszystkie osoby zainteresowane zakupieniem produktu w promocyjnej cenie prosimy o ... czytaj całość
  

2017-10-02
   

Podziękowania za ufundowanie lodówek



W imieniu pacjentów Centrum Leczenia Mukowiscydozy i Zespołu Centrum w Dziekanowie Leśnym serdecznie dziękujemy panu Mateuszowi Majewskiemu za ufundowanie 12 lodówek. Dzięki temu hojnemu darowi każdy z pokojów Centrum został zaopatrzony w lodówkę - ku radości ... czytaj całość
  

2017-09-27
   

Warsztaty fizjoterapeutyczne ,,Najnowsze trendy w światowej fizjoterapii



Podkarpacka Grupa Wsparcia PTWM Serdecznie zaprasza rodziców chorych na mukowiscydozę z Podkarpacia i nie tylko na warsztaty fizjoterapeutyczne z mgr.Mikołajem ... czytaj całość
  
Więcej: Dieta w mukowiscydozie

 
 

  AKTUALNOŚCI

  - Konferencja Naukowa pn.: Mukowiscydoza - Rehabilitacja - Sport 2017-11-17
  - Sprawozdanie z warsztatów- 04.11.2017 Rzeszów 2017-11-13
  - Puromalt 2017-10-30
  - Podziękowania za ufundowanie lodówek 2017-10-02
  - Warsztaty fizjoterapeutyczne ,,Najnowsze trendy w światowej fizjoterapii 2017-09-27
  - Rok szkolny 2017-09-01
  - Sportowa rehabilitacja chorych na mukowiscydozę - przedłużenie terminu rekrutacji uczestników projek 2017-08-21
  - Sportowa rehabilitacja chorych na mukowiscydozę 2017-08-03
  - Resource Diabet Plus 2017-07-18
  - Jubileusz XXX- lecia PTWM 2017-06-28

  Szkolenie Falenty 2017

  - Program szkolenia w Falentach 2017-06-12
  - XVIII ZWYCZAJNE WALNE ZEBRANIE CZŁONKÓW PTWM 2017-04-14

  KONFERENCJE, WARSZTATY (zapisy)

  - Postępowanie żywieniowe w mukowiscydozie 18.02 2017-02-06
  - Konferencja naukowa MUKOWISCYDOZA- DIAGNOZA I TERAPIA 2016-11-22
  - Domowa rehabilitacja chorych na mukowiscydozę z województwa kujawsko-pomorskiego 2016-05-06
  - Spotkanie z Marszałkiem Adamem Struzikiem w Szpitalu w Dziekanowie Leśnym 2016-04-21
  - 28.04. Mazowiecka Grupa Wsparcia 2016-04-18
  - Warsztaty fizjoterapeutyczne i żywieniowe dla rodziców chorych na mukowiscydozę w Poznaniu 2016-04-18
  - OGŁOSZENIE O REKRUTACJI DO PROJEKTU Drużyna Muko 2016-04-07
  - OGŁOSZENIE O REKRUTACJI UZUPEŁNIAJĄCEJ DO PROJEKTU Kompleksowa rehabilitacja domowa chorych na muko 2016-04-04
  - NOWY PROJEKT BEZPŁATNE PORADNICTWO DLA CHORYCH NA MUKOWISCYDOZĘ współfinansowanie ze środków PEFRON 2016-04-01
  - DOMOWA REHABILITACJA CHORYCH NA MUKOWISCYDOZĘ Szkolenie dla pracowników (fizjoterapeutów) 2016-03-31

  BAZA WIEDZY

  - Zakażenia w mukowiscydozie - wskazówki dla osób biorących udział w wydarzeniach PTWM 2016-08-25
  - KOMPLEKSOWA OPIEKA NAD CHORYM NA MUKOWISCYDOZĘ- Program 2016-06-14
  - XVII ZWYCZAJNE WALNE ZEBRANIE CZŁONKÓW PTWM POŁĄCZONE Z WYBORAMI WŁADZ PTWM 2016-04-04
  - KOMPLEKSOWA OPIEKA NAD CHORYM NA MUKOWISCYDOZĘ 2016-04-04
  - :) 2016-01-22
  - Infekcje wirusowe układu oddechowego u chorych na mukowiscydozę 2015-10-29
  - Jak raczkujemy z dożylną antybiotykoterapią domową 2015-10-15
  - Indywidualny tryb nauczania 2015-10-07
  - Koncentratory tlenu stacjonarne w ramach NFZ 2015-05-06
  - Zespół uzależnienia od Internetu – epidemia XXI wieku? 2015-04-22